فیثاغورس

زندگانی فرزانهٔ ساموس

فیثاغورس (۵۶۹–۵۰۰ پیش از میلاد) در جزیرهٔ ساموس، نزدیک کرانه‌های ایونی، زاده شد. او نخستین اندیشمندی بود که ریاضیات را با فلسفه پیوند داد و نظامی از تفکر عقلانی و عرفانی بنیان نهاد که تا امروز پابرجاست. در جوانی به سفرهای پرماجرا رفت: به مصر رفت و از کاهنان علم آموخت، به بابل سفر کرد و با دانش بابلیان آشنا شد، و به پارس آمد و تخت جمشید در حال ساخت را دید. او در حدود ۵۳۰ پیش از میلاد به جنوب ایتالیا، به شهر کروتون، رفت و مکتب اخوت خود را بنا کرد.

تندیس فیثاغورس در موزه‌های واتیکان

شرایط سیاسی زمانه او را راند: پولیکراتس، حاکم ساموس، اگرچه هنر دوست بود، اما فیثاغورس از او بیزار بود. پس به سوی غرب رهسپار شد. در کروتون، جامعه‌ای اشتراکی بنیان نهاد که در آن زن و مرد با حقوق برابر پذیرفته می‌شدند و دارایی و دانش اشتراکی بود. اما دیری نپایید که دشمنان دموکراسی‌خواه به او تاختند. سرانجام در جریان حمله به مکتبش، یا در فرار از میان مزرعه باقالا (که پا نهادن در آن را گناه می‌دانست) کشته شد. برخی روایت کرده‌اند که شاگردان فداکار با تن خود پلی ساختند تا او بگریزد، اما او از اندوه مرگ ایشان خودکشی کرد.

دو چهرهٔ فیثاغورس: فیلسوف و پیامبر

فیثاغورس دو جنبهٔ متمایز داشت: یکی به عنوان ریاضی‌دانی نابغه که «نظریه» را معنای امروزی‌اش بخشید و نخستین کسی بود که واژهٔ «کیهان» را برای جهان به کار برد. دیگری به عنوان رهبری دینی و عارف که آموزه‌هایش آمیزه‌ای از تناسخ، پاکی، و عددشناسی بود. او برای شاگردانش شخصیتی نیمه‌اله داشت و می‌گفت: «انسان‌ها هستند و خدایان، و موجوداتی مانند فیثاغورس.»

قضیه جاویدان فیثاغورس

مشهورترین کشف فیثاغورس، رابطه‌ای است که نام او را جاودانه کرده است. او با پژوهش بر مثلث قائم‌الزاویه دریافت:

هر چند این قضیه پیش از او نیز در بابل و هند کمابیش شناخته شده بود، فیثاغورس نخستین کسی بود که آن را به صورت قیاسی اثبات کرد و آن را در دستگاه منظم ریاضی جای داد. کشف اعداد گنگ (مانند √۲) که از این قضیه پدیدار شد، فیثاغورسیان را شگفت‌زده کرد و آن را رازی الهی دانستند.

رابطهٔ هندسی فیثاغورس: پیوند میان هندسه و جبر

آیین فیثاغورس: احکام و رازها

فیثاغورسیان فرقه‌ای سری و اشتراکی داشتند و به احکام ویژه‌ای پایبند بودند که هدفشان پالایش روح و نزدیکی به خدایان بود. برخی از این احکام شگفت‌انگیز چنین است:

این احکام، که امروز عجیب می‌نمایند، همگی ریشه در باور به پاکی، تناسخ، و هماهنگی کیهانی داشتند. مثلاً نخوردن باقالا شاید به دلیل شباهت آن به اندام‌های جنسی یا به دلیل داشتن روح پنداشته می‌شد. فیثاغورس دین اورفئوسی را اصلاح کرد و آن را به مسیری عقلانی برای رستگاری بدل ساخت.

میراث جاویدان فیثاغورس

تأثیر فیثاغورس بر فلسفه و علم غرب بی‌مانند است. او برای نخستین بار اندیشهٔ جهانی ابدی و نامحسوس را مطرح کرد که تنها با عقل قابل درک است. این اندیشه از افلاطون تا کانت ادامه یافت. پروکلس دربارهٔ او می‌گوید: «فیثاغورس ریاضیات را به صورت آزاد و ذهنی درآورد و نظریهٔ تناسب‌ها را کشف کرد.»

برتراند راسل می‌گوید: «من جز فیثاغورس کسی را نمی‌شناسم که در عالم فکر به این اندازه مؤثر بوده باشد.» آمیزش دین و عقل، که از فیثاغورس سرچشمه گرفت، به الهیات اروپا جنبهٔ تعقلی بخشید.

مکتب فیثاغورس: جایی که ریاضی، موسیقی و فلسفه درهم می‌آمیخت