مریم میرزاخانی: نابغه ریاضی ایران و جهان
نخستین زن و اولین ایرانی برنده مدال فیلدز، بالاترین جایزه ریاضیات جهان
بیوگرافی
مریم میرزاخانی، ریاضیدان نخبه، استاد دانشگاه استنفورد، نخستین زن و اولین ایرانی برنده مدال فیلدز بود. روز تولد او را روز جهانی زنان در ریاضیات نامگذاری کردهاند.
پروفسور مریم میرزاخانی نابغه ریاضی ایران و چهره جوان و ممتاز بینالمللی در ریاضیات جهان است؛ بانویی ساده و متواضع و در عین حال مستعد، خلاق، سختکوش و باانگیزه که همه موانع را پشت سر گذاشت و نام وی بهعنوان تاریخساز برای همیشه جاودانه شد. مریم نخستین زن در جهان و اولین ایرانی برنده نوبل ریاضیات است که با عنوان «مدال فیلدز» از آن یاد میشود. کشفیات و خدمات علمی این ریاضیدان نخبه و دانشمند برجسته علم ریاضیات در عمر کوتاه ۴۰ سالهاش، روزی را با عنوان او در تقویم جهانی به ثبت رسانده است.
مریم میرزاخانی کیست؟
پروفسور مریم میرزاخانی دانشمند ریاضیدان برجسته ایرانی و از ریاضیدانان برتر جهان، دانشآموخته دانشگاه هاروارد و استاد دانشگاه استنفورد بود. او نخستین دختر ایرانی است که در المپیادهای ریاضیات جهان برنده مدال طلا شد و دو سال متوالی به این مهم دست پیدا کرد؛ همچنین مریم بهعنوان نخستین دانشآموز ایرانی معرفی میشود که نمره کامل المپیاد را بهدست آورد. وی در سال ۱۹۹۹ میلادی از دانشگاه صنعتی شریف فارغالتحصیل شد، برای ادامه تحصیل به کشور آمریکا مهاجرت و مدرک دکتری خود را در سال ۲۰۰۴ از دانشگاه هاروارد دریافت کرد.
علاقه مریم میرزاخانی به ریاضیات از کودکی شکل گرفت و ذهن سیالش جایی میان تخیل و معما در نوسان بود؛ چنانچه خود در جایی گفته است:
میگویند مریم برای حل مسائل سخت هندسه و ریاضی، نقوش و تصاویر بسیاری بر کاغذهای بزرگ رسم میکرد؛ بهطوری که آناهیتای کوچک فرزند مریم میرزاخانی، نام نقاشی را بر کارهای مادر میگذاشت. میرزاخانی در اندک مصاحبههایی که داشت از آینده دخترش اینگونه حرف میزند:
مریم میرزاخانی یکی از زنان پیشرو در علم ریاضیات به شمار میآید که به رغم عمر کوتاهش، خدمات بسیاری را به جامعه علمی ارائه داده و چندین قضیه مهم و لاینحل ریاضی را با ذهن جستجوگر و خلاق خود به سرانجام رسانده است. نبوغ و استعداد مثالزدنی او، جوایز متعددی را برای میرزاخانی به ارمغان آورد و بر شهرت جهانی و اعتبار علمی این دانشمند نخبه ایرانی افزود.
زندگینامه مریم میرزاخانی
مریم میرزاخانی در ۲۲ اردیبهشت ماه ۱۳۵۶ (۱۲ مه ۱۹۷۷ میلادی) در تهران به دنیا آمد. او سومین فرزند خانوادهای نیکوکار و اهل فرهنگ و دانش بود. پدر مریم، مهندس «احمد میرزاخانی»، از اهالی روستای فشندک طالقان استان البرز و رئیس هیئت مدیره مجتمع آموزشی نیکوکاری رعد بود. دوران کودکی مریم با عشق به کتاب و نویسندگی و خواندن رمانهای متفاوت سپری شد. او خود درباره این دوران از زندگیاش چنین میگفت:
مریم میرزاخانی پس از اتمام تحصیلات ابتدایی، در آزمون ورودی مدارس سمپاد (سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان) شرکت کرد و وارد دبیرستان فرزانگان تهران شد. میرزاخانی بههمراه دوست و همراه همیشگیاش، «رویا بهشتی زواره»، اولین دخترانی بودند که به تیم المپیاد ریاضی ایران راه یافتند و مدالهای طلا و نقره المپیاد را با خود به خانه آوردند. او توانست در سال سوم و چهارم دبیرستان (سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴) مدال طلای المپیاد ریاضی کشوری را کسب کند و با شرکت در المپیاد ریاضی جهان، نام خود را بر سر زبانها بیندازد.
مریم میرزاخانی اولین دانشآموز ایرانی بود که نمره کامل را در المپیاد جهانی ریاضی در کانادا بهدست آورد؛ او در دو سال پیاپی (۱۹۹۴ هنگکنگ و ۱۹۹۵ کانادا) برنده مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی شد و رکورد کسب مدال طلا در دو سال را نیز در بین محصلان ایرانی از آن خود کرد. مریم از تاثیر مثبت محیط دبیرستان بر زندگی علمی خود ابراز رضایت میکرد:
در اسفندماه سال ۱۳۷۶ اتفاق ناگواری در زندگی تحصیلی مریم رخ داد که بعدها تحت عنوان حادثه تصادف مریم میرزاخانی از آن یاد شد. در آن سال بیست و دومین دوره مسابقات ریاضی دانشجویی در اهواز برگزار شد و تیم متشکل از مریم میرزاخانی، ایمان افتخاری و حسین نمازی در مسابقه، رتبه اول کشور را کسب کردند. اتوبوس حامل دانشجویان ریاضی شرکتکننده در مسابقات از اهواز راهی تهران بود که بین راه، در دره سقوط کرد و ۶ دانشجوی ریاضی دانشگاه صنعتی شریف، که اغلب از برگزیدگان المپیادهای ریاضی ملی و بینالمللی به حساب میآمدند، جان خود را در این حادثه دلخراش از دست دادند و مریم از جمله بازماندگان این حادثه دلخراش بود.
پس از آن، میرزاخانی برای ادامه تحصیل، بورسیه دانشگاه هاروارد را دریافت و به آمریکا مهاجرت کرد. او در کلاسهای «کورتیس مک مولن» (Curtis T. McMullen)، از ریاضیدانان برجسته و برندگان جایزه فیلدز، حاضر و در سال ۲۰۰۴ به سرپرستی و راهنمایی وی، موفق به کسب مدرک دکتری از دانشگاه هاروارد شد. پروفسور مکمولن روزهای دانشجویی مریم را اینگونه به خاطر میآورد:
بعد از اخذ مدرک دکتری، مریم میرزاخانی با سمت استادیار در دانشگاه پرینستون مشغول به کار شد و تا سال ۲۰۰۸ و رسیدن به درجه استاد تمامی، در این دانشگاه به کار خود ادامه داد. این در حالی بود که در سال ۲۰۰۵ میلادی، نام مریم میرزاخانی بهعنوان یکی از ۱۰ ذهن جوان جهان، در نشریه پاپیولار ساینس آمریکا (Popular Science) مطرح شد.
در سال ۲۰۰۵ میلادی، مصادف با ۱۳۸۴ خورشیدی، مریم میرزاخانی با دکتر یان واندراک (Jan Vondrak) دانشیار ریاضی دانشگاه استنفورد و پژوهشگر سابق علوم رایانه نظری مرکز تحقیقات آیبیام ازدواج کرد. همسر مریم میرزاخانی اهل جمهوری چک است و از او یک فرزند دختر به نام «آناهیتا» دارد. همسر مریم درباره آشنایی و ازدواج با او میگوید:
پس از تجربه تدریس در پرینستون، مریم در اول سپتامبر ۲۰۰۸ (۱۱ شهریور ۱۳۸۷) به دانشگاه استنفورد، یکی از معتبرترین دانشگاههای جهان و دومین دانشگاه برتر دنیا، رفت و در سن ۳۱ سالگی بهعنوان پروفسور یا استاد تمام، در این دانشگاه مشغول به تدریس شد.
در سال ۲۰۰۹ میلادی، مریم میرزاخانی بهدلیل دستاوردهایش در ریاضیات، جایزه بلومنتال را از سوی انجمن ریاضیات آمریکا دریافت کرد. این انجمن در اعلامیهای به مناسبت برنده شدن مریم، دلیل گرفتن جایزه مهم بلومنتال توسط او را اینگونه شرح داد:
سال ۲۰۱۰ میلادی، مریم بار دیگر نبوغ خود را به رخ ریاضیات جهان کشید و پرسشی باز و بیپاسخ در ریاضی را به اثبات رساند. حدس «شار زلزله» ویلیام ترستن روی فضاهای تایشمولر، مدتها در این علم به مسئله لاینحلی تبدیل شده بود که با توانایی میرزاخانی پروندهاش بسته شد. او چهار سال بعد نیز با اثبات قضیهای دیگر، جهان این علم را به حیرت واداشت.
مریم بههمراه دو محقق دیگر به نامهای «امیر محمدی» و «الکس اسکین» ثابت کردند که ژئودزیکهای مختلط و بستارهای آنها، برخلاف انتظار، نامنظم یا فراکتالی نبوده و بسیار منظم هستند؛ به عبارت بهتر، بستارهای چنین ژئودزیکهایی جبری و دارای ویژگیهایی از جمله صلبیت هستند. نتایج به دست آمده توسط او در مطلبی با نام «کار مریم میرزاخانی» و توسط اتحادیه جهانی ریاضی چنین توصیف میشود:
در همین سال بود که مریم میرزاخانی و ۹ محقق برجسته دیگر، در چهارمین نشست ۱۰ استعداد درخشان نشریه پاپیولار ساینس در آمریکا، مورد تقدیر قرار گرفتند. این نشریه فهرست خود را بر اساس پیشنهادهای ارائهشده از سوی سازمانهای گوناگون، روسای دانشگاهها و ناشران انتشارات علمی و از میان محققان و نخبگان جوان در حوزههای مختلفی چون گرافیک رایانهای، ریاضیات و علوم ربوتیک، انتخاب میکند؛ محققان جوان و برجستهای که در حوزههای ابتکاری مشغول به فعالیت بودند، افقهای تازهای در مرزهای جهان اطراف ما گشوتند و با این حال از چشم عموم پنهان ماندهاند.
درخشش مریم در سال ۲۰۱۴ میلادی به موارد ذکر شده ختم نشد و او توانست بالاترین نشان علمی رشته ریاضیات را نیز بهدلیل کار بر «دینامیک و هندسه سطوح ریمانی» از آن خود کند. این نشان ارزشمند با عنوان «مدال فیلدز» که از آن با عنوان «نوبل ریاضیات» نیز یاد میشود، هر چهار سال یک بار و از سوی اتحادیه جهانی ریاضیات (IMU)، به دانشمندان جوان برگزیده زیر ۴۰ سال تعلق میگیرد. مدال فیلدز مریم میرزاخانی از این جهت بیشتر حائز اهمیت است که او نخستین زن در تاریخ ریاضیات جهان و نیز اولین ریاضیدان ایرانی بود که این جایزه را دریافت کرد.
از دیگر اتفاقات علمی جالبتوجه در زندگی میرزاخانی، انتخاب او به عضویت در آکادمی ملی علوم در سال ۲۰۱۶ میلادی است. مریم اولین ایرانی آمریکایی به شمار میآید که به عضویت در این آکادمی برگزیده شد. یک سال بعد و در آوریل سال ۲۰۱۷، او به عضویت آکادمی علوم و هنر آمریکا درآمد و قرار بر این بود در اکتبر همان سال، مراسم معارفه میرزاخانی برگزار شود که برای همیشه ناتمام باقی ماند.
مریم با همه سرسختی و شوق و انگیزه فراوانی که داشت، پس از چهار سال مبارزه سخت و نفسگیر که کمتر کسی از آن مطلع بود، مغلوب بیماریاش شد و خلاقیتهای علمی و دستاوردهای مهماش را به مرگ زودرس و نابهنگام تسلیم کرد.
جوایز و افتخارات مریم میرزاخانی
در میان جوایز مریم میرزاخانی مدال فیلدز اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه بالاترین نشان علمی رشته ریاضیات است و مریم اولین زن در جهان محسوب میشود که موفق به دریافت این جایزه علمی ارزشمند شد. این مدال را در سال ۲۰۱۴ و در کنفرانس جهانی ریاضیات در سئول به وی اهدا کردند و توصیف رسمی کمیته مدال فیلدز از دستاورد مریم میرزاخانی چنین بود:
سایر افتخارات و جوایز پرفسور مریم میرزاخانی به شرح زیر است:
- مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی هنگکنگ با امتیاز ۴۱ از ۴۲ در سال ۱۹۹۴
- مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی کانادا با نمره کامل در سال ۱۹۹۵
- همکار پژوهشگاه دانشهای بنیادی تهران از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۹
- برنده جایزه افتخاری دانشگاه هاروارد در سال ۲۰۰۳
- برنده جایزه برترین فارغالتحصیلان دانشگاه هاروارد در سال ۲۰۰۳
- برنده جایزه پژوهشگر برتر بنیاد ریاضیات کلی در سال ۲۰۰۴
- برنده جایزه ایاماس بلومنتال در سال ۲۰۰۹
- دعوت به کنگره بینالمللی ریاضیات در سال ۲۰۱۰ برای سخنرانی در مورد توپولوژی و سیستمهای پویا و معادله دیفرانسیل معمولی
- برنده جایزه ستر از طرف انجمن ریاضی آمریکا در سال ۲۰۱۳
- انتخاب بهعنوان یکی از ۱۰ فرد مهم سال ۲۰۱۴ از سوی مجله نیچر
- برنده جایزه بنیاد ریاضیات کلی در سال ۲۰۱۴
- سخنران مدعو کنگره بینالمللی ریاضی در سال ۲۰۱۴
- برنده مدال فیلدز در سال ۲۰۱۴ در سئول کره جنوبی
- عضویت در فرهنگستان علوم فرانسه در سال ۲۰۱۵
- عضویت در مجمع فیلسوفان آمریکا در سال ۲۰۱۵
- عضویت در آکادمی ملی علوم آمریکا در سال ۲۰۱۶
- عضویت در فرهنگستان هنر و علوم در سال ۲۰۱۷
علت درگذشت مریم میرزاخانی
در ابتدای تابستان سال ۲۰۱۷ میلادی (تیرماه ۱۳۹۶ خورشیدی)، مریم بهدلیل بیماری سرطان پستان در بیمارستان بستری شد. بیماری سرطان او از چهار سال قبل تشخیص داده شده و پس از این مدت به مغز استخوان مریم سرایت کرده بود. همسر مریم میرزاخانی درباره او چنین میگوید:
والدین مریم برای دیدار و مراقبت از دختر خود به آمریکا رفتند؛ اما فرصت زندگی کوتاه او به سرعت تمام شد. مریم میرزاخانی در ۲۴ تیرماه ۱۳۹۶ خورشیدی و زمانی که تنها ۴۰ سال از عمر پربارش میگذشت، در بیمارستانی در کالیفرنیا درگذشت؛ اما نامش برای همیشه در تاریخ جاودانه شد. «مارک تسیر لاوین» (Marc Tessier-Lavigne)، رئیس دانشگاه استنفورد، در سوگ مریم میرزاخانی نوشت:
روز بزرگداشت مریم میرزاخانی (روز جهانی زنان در ریاضیات)
در تقویم جهانی روزی را برای بزرگداشت مریم میرزاخانی در نظر گرفته و آن را روز جهانی زنان در ریاضیات نامیدهاند. در سال ۲۰۱۹ میلادی و به پیشنهاد کمیته بانوان انجمن ریاضی ایران، ۱۲ مه مصادف با ۲۲ اردیبهشت ماه، سالروز تولد پروفسور مریم میرزاخانی، به یاد او و پاسداشت خدمات علمی این دانشمند نخبه و برجسته، از سوی اتحادیه بینالمللی انجمنهای ریاضی، با عنوان روز جهانی زنان در ریاضیات نامگذاری شد. در خصوص انتخاب این روز ویژه در سایتی که به همین منظور طراحی شده آوردهاند:
پیشنهاد نامگذاری روزی در تقویم به نام روز جهانی زنان در ریاضیات اولین بار در ۳۱ ژوئیه سال ۲۰۱۸ (۹ مرداد سال ۱۳۹۷) و در جلسه عمومی بانوان اتحادیه بینالمللی انجمنهای ریاضی جهان در ریودو ژانیرو برزیل ارائه و به تصویب رسید؛ پیشنهادی که مورد حمایت چندین سازمان از جمله انجمن زنان اروپایی در ریاضیات، انجمن جهانی زنان در ریاضیات، زنان آفریقایی در انجمن ریاضیات، انجمن زنان هندی و ریاضیات و نیز گروه زنان ریاضیدان شیلیایی قرار گرفت. این پیشنهاد همچنین با استقبال پرشور و حمایت دیگر حضار همراه و به یک فراخوان جهانی و فراگیر برای اتحاد چندین سازمان ملی و قارهای مبدل شد.
در توضیح این امر آمده که در شرایطی که برای قرنها زنان ریاضیدان جهان مورد بیمهری و بیتوجهی قرار گرفتهاند، تعیین چنین روزی باعث میشود که حس تعلقخاطر در میان آنها ایجاد شود و آگاهی کل جامعه ریاضیات نیز افزایش یابد؛ از سویی دیگر، پس از برگزاری ۲۷ کنگره بینالمللی ریاضیدانان که از سال ۱۸۹۷ در زوریخ آغاز شده، مریم میرزاخانی برای نخستین بار مدال فیلدز که پرافتخارترین جایزه در ریاضیات است را به تصاحب زنان درآورد و راه را برای سایر زنان فعال در این حوزه هموار ساخت و نام، یاد و روز میلادش در ریاضیات برای همیشه جاودان خواهد ماند.
سایر نامگذاریها به یاد مریم میرزاخانی:
- ساختمان آمفیتئاتر و کتابخانه دبیرستان فرزانگان یک تهران در تیر ماه سال ۱۳۹۶، به افتخار مریم میرزاخانی که روزگاری دانشآموز این مرکز آموزشی بود، تحت عنوان «ساختمان پروفسور مریم میرزاخانی» تغییر نام داد.
- کتابخانه اصلی دانشکده ریاضیات دانشگاه صنعتی شریف را به یاد و افتخار مریم میرزاخانی، به نام این دانشمند نخبه نامگذاری کردهاند.
- در ۲۰ مرداد سال ۱۳۹۵ و به تصویب هیئت امنای خانه ریاضیات اصفهان، تالار همایشها و کنگرههای این مرکز به نام «تالار میرزاخانی» نامگذاری شد.
- تالار اصلی اجتماعات مجتمع آموزشی بینالملل و تطبیقی پسران تهران نیز از دی ماه سال ۱۳۹۹ به یاد نابغه ایرانی ریاضیات، به نام «تالار مریم میرزاخانی» نامیده میشود.
- در دوم فوریه سال ۲۰۱۸ میلادی، میکرو ماهوارهای از سری گنوست و توسط استلاجیک که شرکتی فعال در زمینه تصویربرداری و تحلیل دیدبانی زمین است، به فضا پرتاب شد و نامش را مریم میرزاخانی نهادند.
- به یاد پروفسور مریم میرزاخانی، «سیارک ۳۲۱۳۵۷ میرزاخانی» نامگذاری و توسط مرکز بررسی ریز سیارهها منتشر شد.
- به پیشنهاد دانشجویان دانشگاه فنی برلین، یکی از خیابانهای این شهر به مناسبت روز زن در هشت مارس، به نام مریم میرزاخانی تغییر نام داد.
- به پیشنهاد اعضای انجمن شهری مونپلیه فرانسه، یکی از خیابانهای این شهر را مریم میرزاخانی نام گذاشتهاند.
- بر تابلوی خیابانی در شهر لیون فرانسه و در کنار دانشگاه معروف «اکول نرمال» نیز، نام مریم میرزاخانی قرار گرفته است.
علاوه بر موارد ذکر شده، جایزه جدیدی نیز به نام «جایزه مریم میرزاخانی مرزهای نو» در چهارم نوامبر ۲۰۱۹ میلادی معرفی شد که از سوی «بنیاد جایزه بریکترو» که جوایزی بینالمللی در دستاوردهای علمی است، به زنان پیشتاز در علم ریاضی تقدیم خواهد شد. این جایزه هر ساله به یک یا دو نفر از زنان ریاضیدان تازهکاری که دو سال قبل از دریافت جایزه، مدرک دکترای خود را گرفتهاند و به مبلغ ۵۰,۰۰۰ دلار پرداخت میشود.
دانشگاه استنفورد نیز به همت «انوشه انصاری» و «روزبه یاسینی فرد» بورسیه جدیدی را به نام و یاد استاد فقید این مرکز، با عنوان بورسیه پروفسور مریم میرزاخانی و به مبلغ ۸۰۰,۰۰۰ دلار برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود در نظر گرفته است.
ویدیوهای مرتبط
برای آشنایی بیشتر با زندگی و دستاوردهای مریم میرزاخانی، ویدیوهای زیر را مشاهده کنید:
مستندی از زندگی مریم میرزاخانی
گالری تصاویر
در این بخش مجموعهای از تصاویر مریم میرزاخانی در مراحل مختلف زندگی و فعالیتهای علمی او را مشاهده میکنید:
تایملاین زندگی مریم میرزاخانی
مهمترین رویدادهای زندگی این نابغه ریاضی در تایملاین زیر نمایش داده شده است:
تولد مریم میرزاخانی در تهران
کسب مدال طلای المپیاد ریاضی کشوری
کسب مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی در کانادا با نمره کامل
فارغالتحصیلی از دانشگاه صنعتی شریف
دریافت مدرک دکتری از دانشگاه هاروارد
ازدواج با یان واندراک و تولد فرزندش آناهیتا
استاد تمام دانشگاه استنفورد
دریافت مدال فیلدز - اولین زن برنده این جایزه
درگذشت در سن ۴۰ سالگی